Wielki Inkwizytor - Podręcznik Dostojewskiego o odpędzaniu zła

Wielki Inkwizytor to rozdział znanej na całym świecie powieści Dostojewskiego Bracia Karamazow. W swoim wnikliwym spostrzeżeniu pokazuje, dlaczego ludzie nieustannie wybierają niewolnictwo zamiast wolności i jak można je odwrócić na poziomie duszy. Kiedy Jezus Chrystus przyszedł na ziemię po raz pierwszy, został odrzucony.

On przyszedł do siebie, a Jego nie przyjęli Go.

Kiedy „znowu przychodzi” w wyimaginowanym piętnastowiecznym otoczeniu Dostojewskiego, nie jest już potrzebny.

Wielki Inkwizytor, 90-letni kardynał, aresztuje Jezusa i wyjaśnia mu, dlaczego cały jego pomysł uwolnienia ludzi jest poważnym błędem.

Jego twierdzenie jest proste, ale głębokie - ludzie są słabi. Dając im dar wolności i odpowiedzialności, Ty (Bóg) poważnie źle oceniłeś ich prawdziwą naturę. Wielki Inkwizytor szydzi z Jezusa za to, że kładzie nieznośny ciężar wolności na słabe stworzenia, które chcą tylko trzech rzeczy: chleba, uciszenia sumienia i autorytetu, któremu należy się pokłonić.

St@@ ary kardynał upominał Jezusa za odrzucenie ofiary szatana na pustyni, aby zamienić kamienie w chleb i w ten sposób przyciągnąć wszystkich ludzi do siebie. Zamiast tego Jezus przyszedł do ludzi z pustymi rękami.

„Czy pójdziesz na świat z pustymi rękami? Czy zapuściłbyś się tam z Twoją niejasną i nieokreśloną obietnicą wolności, której ludzie, choć z natury są nudni i niesforni, nie są w stanie zrozumieć, czego unikają i boją się? Bo nigdy nie było nic bardziej nie do zniesienia dla rasy ludzkiej niż wolność osobista.

Co Wielki Inkwizytor mówi o ludzkiej naturze?

Według Wielkiego Inkwizytora Jezus rażąco źle rozumiał naturę istot ludzkich, wierząc, że ostatecznie wolą wolność od chleba. Nie, mówi, - niektórzy rzeczywiście mogą to zrobić, ale nie większość. Większość zawsze woli chleb od wolności. I będą szukać kogoś, kto zgodzi się odebrać im wolność i dać im chleb.

Nigdy, nigdy, nigdy, nie nauczą się karmić bez naszej pomocy! Żadna nauka nigdy nie da im chleba, dopóki pozostaną wolni, dopóki nie chcą położyć tej wolności u naszych stóp i powiedzą: „Zniewolajcie, ale nakarm nas!”

Ludzie aktywnie poszukują tych, którym mogą przekazać niebezpieczny dar wolności — szukają jakiegoś zewnętrznego autorytetu, który nakarmiłby ich i złagodziłby ich sumienie, odbierając nieznośny ciężar osobistego wyboru:

Powtarzam Tobie, człowiek nie ma większego niepokoju w życiu niż znalezienie kogoś, komu mógłby przekazać ten dar wolności, z którym rodzi się nieszczęśliwe stworzenie.

Ludzie zawsze szukają ekspertów (małych bogów, bożków), aby mogli położyć swoboda wyboru u swoich stóp i powiedzieć: „Powiedz nam, co mamy robić. Jesteśmy zbyt ignoranci i boimy się podejmować własne decyzje i wziąć za nie odpowiedzialność.

Jest

„nieustanna tęsknota żyjąca w sercu każdego człowieka, czająca się w piersi zbiorowej ludzkości, ten najbardziej kłopotliwy problem — kogo lub co powinniśmy czcić?”

Jaki jest główny konflikt w Wielkim Inkwizytorze?

Niestety, piorunkuje staruszek, patrząc w łagodne oczy Jezusa, ludzie chcą chleba, a nie wolności, ale jest coś innego, czego chcą jeszcze bardziej — czcić kogoś, kto będzie nimi rządził i tym samym uwolnić ich od wszelkich skrupułów sumienia nad swoimi wyborami.

Będą uważać nas za bogów i być wdzięczni tym, którzy zgodzili się przewodzić masom i ponosić ich ciężar wolności rządząc nimi — tak straszna wola, że wolność wreszcie wydaje się ludziom!

Ludzie szukają przewidywalnego, łatwego w zarządzaniu władcy (boga), który da im to, czego chcą w zamian za ofiary. Nie szukają Boga, któremu mogą zaufać, szukają boga, od którego zawsze mogą kupić cud. Szukają tajemnicy, którą potrafią sobie poradzić.

[...]” Albowiem [człowiek] szuka od Niego mniej Boga niż „znaku”. I tak, skoro człowiek może pozostać bez cudów poza zasięgiem mocy, tak zamiast żyć bez nich, stworzy dla siebie nowe cuda, które sam stworzył; i będzie się kłaniał przed cudami wróżbitów, czarownictwu starej czarownicy i czcić je.

Tak więc, kontynuuje Wielki Inkwizytor, nauczaliśmy ich, że jedyną istotną rzeczą dla nich jest ślepe posłuszeństwo nam, nawet wbrew nakazom ich sumienia. I ludzie radowali się, że ich serca zostały uwolnione od straszliwego ciężaru, który nałożył na nich Bóg, który przyniósł im tak wiele cierpienia. Byli szczęśliwi, że byli prowadzeni jak „stado bydła”.

„Słabe, głupie stworzenia” nabyły cichego i pokornego szczęścia niemowląt i gromadziły się wokół nas „jak kurczaki wokół swojej kury” — nieśmiało i posłusznie — gdyż pozwolimy im nawet zgrzeszyć i weźmiemy winę na siebie.

Jaki jest główny argument Wielkiego Inkwizytora?

Wielki Inkwizytor wskazuje, że istoty ludzkie podporządkują się im najbardziej radośnie, ponieważ wszystko, czego chcą, to ziemskie bezpieczeństwo. Rozpaczliwie szukają pośrednika, który odpokutuje za ich grzechy. I wszystkie ich grzechy zostaną upoważnione i odpuszczone w imię Boga.

Uwierzą nam i przyjmą nasze pośrednictwo z radością, ponieważ uwolni ich od ich największego niepokoju i tortur — konieczności samodzielnego decydowania.

Gdy tylko zrezygnujemy z wolności decydowania za siebie — ze strachu — zaczynamy szukać mediatora. Ktoś, kto powie mi, co mam robić - jakiś kapłański ekspert, który złagodzi moje sumienie. W tym momencie nieumyślnie stworzę potrzebę systemu — państwa, Kościoła, instytucji, organizacji — który będzie mnie karmił i zniewolił.

Przyjdą, zabierają chleb, który robię własnymi rękami, tylko po to, by mi go oddać, jakbym otrzymał go z ręki Boga.

Przyjmując chleb od nas, wyraźnie zobaczą, że bierzemy od nich chleb, chleb zrobiony przez ich własne ręce... i oddajemy im go w równych częściach, i to bez żadnego cudu.

„Raz zniesienie Boga, a rząd stanie się Bogiem” - napominał G.K. Chesterton.

Ludzie zawsze szukają kogoś lub czegoś do czczenia. Jeśli Bóg zostanie zniesiony, państwo staje się Bogiem. Cesarz staje się boski. Instytucje stają się Twoim źródłem życia. Kultura staje się kultem. Tożsamość narodowa staje się święta. I przyjdą znawcy, zabierają twój chleb i oddadzą ci go w równych częściach — pojawią się w naszych oczach jako bogowie, którzy mówią nam, co mamy robić, a tym samym uspokoją nasze sumienie.

Jakie są trzy pokusy w Wielkim Inkwizytorze?

„Straszliwy i mądry duch” z Wielkiego Inkwizy tora Dostojewskiego, który kiedyś rozmawiał z Jezusem na pustyni, dał mu trzy pokusy: 1) dać ludziom chleb, 2) dać im przewidywalny cud, 3) stać się ich zewnętrznym autorytetem. Odrzucił wszystkie trzy. Ten sam straszliwy i mądry duch przychodzi teraz do każdego z nas i szepcze do naszych uszu te same trzy propozycje:

„Dam wam przewidywalny chleb w zamian za waszą wolność do samodzielnego decydowania; po prostu słuchaj cie Mnie ślepo, a będziecie nakarmieni”. „Chcesz cudu możliwego do opanowania - po prostu przynieś mi właściwe ofiary, a ja ci je dam”. Uczyń ze mnie swoim najwyższym autorytetem — ostatecznym eksper tem — a uspokoję twoje sumienie. Twoja udręka związana z tym, czy zdecydowałeś dobrze, czy źle, zostanie usunięta na zawsze”.

Odrzucenie tych trzech oznacza, że wybieram zaufanie zamiast kontroli. Oznacza to, że zdecydowałem się wpaść w nieznane. Oznacza to, że chętnie przyjmuję niepewność. Oznacza to, że ja, podobnie jak Jezus, odrzucam ofiary strasznego ducha i pozostaję na pustyni. Co znajdę na tej pustyni?

„I oto przyszli aniołowie i Mu służyli”. Mateusza 4:11.

To albo ludzki pośrednik, albo boska interwencja. Trzeci nie jest aktualny. To albo wielki inkwizytor, albo Bóg. To albo państwo, albo wdzięk. To albo ludzcy eksperci, albo boskie przewodnictwo.

Ale co by było, gdyby Wielki Inkwizytor miał rację, że ludzie są zbyt słabi, aby wybrać wolność zamiast chleba? To jest pytanie, które gryzie serce starego człowieka na krawędzi śmierci. Patrzy w łagodne oczy Jezusa, który całkowicie milczy. Mam rację?

Co oznacza pocałunek w Wielkim Inkwizytorze?

Jezus nie odpowiada, ale podchodzi i delikatnie całuje swoje bezkrwawe usta. To wszystko! Wielki Inkwizytor pozwala mu odejść po ostrzeżeniu go, żeby nigdy nie wrócił. Dlaczego nie zabił go tak, jak obiecał? Całując go, Jezus zapukał do drzwi jego serca i obudził go do swojej prawdziwej natury — boskiego nasienia. Pomimo całej swojej ludzkości i słabości, starzec mocno czuje, że w życiu jest coś więcej niż tylko chleb i bezpieczeństwo fizyczne.

Kiedy wszystko jest powiedziane i zrobione, głównym pytaniem, które nęka każdego człowieka, jest to, czy byłem wierny mojemu boskiemu powołaniu. Chleb i ziemskie bezpieczeństwo stają się śmieciem w obliczu tego pytania. Oto jak J.R.R. Tolkien wyjaśnia to zjawisko w Władcy Pierścieni, kiedy Frodo znalazł się w korkach:

Ale chociaż jego strach [Froda] był tak wielki, że wydawał się być częścią ciemności, która go otaczała, znalazł się, gdy leżał myśląc o Bilbo Bagginsie i jego historiach, o ich wspólnym bieganiu po uliczkach Shire i opowiadaniu o drogach i przygodach. Jest ziarno odwagi ukryte (często głęboko, to prawda) w sercu najgrubszego i najbardziej nieśmiałego hobbita, czekającego na jakieś ostateczne i desperackie niebezpieczeństwo, które sprawi, że wzrośnie. Frodo nie był ani bardzo gruby, ani bardzo nieśmiały; chociaż nie wiedział o tym, Bilbo (i Gandalf) uważali go za najlepszego hobbita w Shire. Myślał, że doszedł do końca swojej przygody i strasznego końca, ale ta myśl go zatwardziła. Znalazł się usztywniony, jakby na ostatnią wiosnę; nie czuł się już kulejący jak bezradna ofiara.

To jest to, co Wielki Inkwizytor rażąco źle ocenił. I to jest to, co delikatny pocałunek Jezusa wezwał z ciemnych zakamarków jego serca. Zło jest pokonywane na poziomie indywidualnym. Chociaż wszyscy jesteśmy tylko grubymi i nieśmiałymi hobbitami, w naszych sercach jest boskie powołanie i słyszymy je w naszej najciemniejszej godzinie. I tu ciemność ustępuje, ponieważ nie może pokonać światła.

Światło świeci w ciemności, a ciemność jej nie pokonała.